Một tuần trước, tôi nhận được một tin nhắn từ một associate tại quỹ layer-2. ‘Anh có nghe về cuộc gặp ở Washington không? Họ nói GPT-6 sẽ thay đổi mọi thứ.’ Tôi không trả lời. Vì tôi biết, câu chuyện thực sự không nằm ở AI, mà ở thứ mà AI đang phơi bày: lớp hạ tầng niềm tin của chúng ta đang bị xé toạc.
JPEG kể chuyện – bạn có nghe không?
Hãy nhìn vào lịch sử. Năm 2020-2021, câu chuyện về Layer 2 là một bản tình ca về khả năng mở rộng. ‘Ethereum sắp chết, nhưng L2 sẽ cứu nó.’ Mọi người đổ xô vào Arbitrum, Optimism, zkSync, StarkNet. Họ yield farm, họ build, họ kể câu chuyện về một tương lai phi tập trung, không cần tin tưởng. Nhưng giống như tôi đã học được từ cú sốc NFT năm 2021, một câu chuyện hay chưa đủ nếu thiếu sự thực thi và cộng đồng bền vững. Và giờ đây, cuộc gặp ở Washington đã gieo một hạt giống nghi ngờ vào chính cốt lõi của câu chuyện đó.
Sự thật là, sự khác biệt thực sự giữa OP Stack và ZK Stack không nằm ở công nghệ — mà là ai thuyết phục được nhiều dự án deploy chain trước.
Tôi đã sống qua bốn chu kỳ. Từ ICO 2017 (400 bảng Anh cho OmiseGo, tăng 10 lần rồi sụp 90%), đến DeFi Summer 2020 (2.000 USD vào Uniswap v2, kiếm 1.200 USD phí), rồi NFT 2021 (1.500 USD cho Art Blocks, lên 8.000 USD rồi còn 400 USD), và cuối cùng là bear market 2022 (danh mục giảm 70%). Mỗi lần, tôi đều thấy cùng một khuôn mẫu: một câu chuyện mới được dựng lên, mọi người lao vào, rồi một sự kiện bên ngoài — một cú sốc — phá vỡ nó. Cuộc gặp ở Washington với GPT-6 là cú sốc đó cho Layer 2.
Nó không phải là về AI. Nó là về sự kiểm soát.
Khi một chính phủ bắt đầu quan tâm đến một công nghệ, điều đó có nghĩa là công nghệ đó đã đủ lớn để bị quản lý. Và câu chuyện về ‘phi tập trung’ — về Layer 2 như một vùng đất tự do — đột nhiên trở nên mong manh. Hãy tưởng tượng: nếu GPT-6 bị giới hạn vì an ninh quốc gia, thì tại sao một sequencer tập trung lại không thể bị kiểm soát? Câu hỏi đó làm rung chuyển toàn bộ nền tảng của câu chuyện L2.
Tôi nhìn vào dữ liệu on-chain. Trong 30 ngày qua, tổng giá trị bị khóa (TVL) trên các L2 hàng đầu (Arbitrum, Optimism, Base) giảm khoảng 12%. Không phải là một sự sụp đổ, nhưng là một sự rò rỉ. Các nhà cung cấp thanh khoản thông minh đang rút lui. Họ ngửi thấy mùi thay đổi. Họ biết rằng câu chuyện ‘mọi thứ đều có thể’ sắp kết thúc.
Và đây là góc nhìn phản trực giác: Cuộc gặp ở Washington, thay vì giết chết Layer 2, có thể sẽ làm sống lại nó — nhưng dưới một hình thức khác. Hãy nhìn vào lịch sử của Internet. Khi chính phủ bắt đầu quản lý web, nó không biến mất. Nó phân mảnh. Một phần trở thành ‘web được quản lý’ (corporate intranets, government networks), một phần trở thành ‘web ngầm’ (dark web). Layer 2 cũng vậy. Sự khác biệt sẽ không còn là giữa Optimistic và ZK. Nó sẽ là giữa ‘L2 tuân thủ’ và ‘L2 kháng cự’.
OP Stack là câu chuyện về tính linh hoạt và khả năng phối hợp. Nó nói: ‘Hãy đến đây, chúng tôi sẽ giúp bạn kể câu chuyện của riêng mình.’ ZK Stack là câu chuyện về sự chắc chắn và bảo mật toán học. Nó nói: ‘Mọi thứ đều có thể được chứng minh.’ Nhưng trong thế giới hậu-Washington, một câu chuyện mới sẽ nổi lên: câu chuyện về khả năng chống kiểm duyệt. Và ở đó, ZK có lợi thế. Bởi vì một bằng chứng hợp lệ không thể bị chặn bởi một lệnh hành chính.
Đây là nơi kinh nghiệm của tôi phát huy tác dụng. Năm 2022, trong bear market, tôi đã dừng giao dịch 3 tháng để đọc lại triết lý của Bitcoin và Ethereum. Tôi phát hiện ra rằng giá trị thực sự không nằm ở tốc độ hay chi phí, mà ở khả năng kháng chiến. Và tôi đã đầu tư vào zkSync — một dự án thậm chí chưa có token — dựa trên trực giác đó. Trong bối cảnh hiện tại, trực giác đó càng mạnh mẽ hơn. Các giao thức có khả năng chứng minh tính hợp lệ mà không cần tin tưởng vào bên thứ ba (ZK) sẽ trở nên vô giá. Còn các giao thức dựa vào sự lạc quan và giả định về hành vi tốt (OP) sẽ phải vật lộn để thích nghi.
Nhưng tôi không lạc quan một cách mù quáng. Đây là một thị trường giảm đang dần lộ diện. Câu chuyện không còn là ‘build và họ sẽ đến.’ Giờ là ‘sống sót và họ sẽ tin tưởng.’
Hãy nhìn vào bảng cân đối kế toán. Hãy nhìn vào dòng tiền. Hãy nhìn vào ai có đủ khả năng để xây dựng cơ sở hạ tầng tuân thủ mà không phá sản.
Tôi đã thấy nó trong quỹ của mình. Các Limited Partners (LP) bắt đầu hỏi: ‘Khoản đầu tư vào L2 này có bị ảnh hưởng bởi các quy định sắp tới không?’ Họ không hỏi về TVL hay số lượng giao dịch. Họ hỏi về rủi ro pháp lý. Đó là sự thay đổi lớn nhất.
Đối với những người xây dựng và đầu tư, đây là thời điểm để kể một câu chuyện khác. Câu chuyện về ‘sự trưởng thành’. Giống như tôi đã học được từ ICO 2017 và NFT 2021, giai đoạn đầu của một câu chuyện là về sự lạc quan và lý tưởng. Giai đoạn thứ hai là về sự thực thi và khả năng phục hồi. Chúng ta đang bước vào giai đoạn thứ hai của Layer 2. Nó sẽ ít hào nhoáng hơn, nhưng có lẽ sẽ bền vững hơn.
Vậy câu hỏi không phải là ‘Liệu L2 có chết không?’ mà là ‘Liệu bạn đang kể câu chuyện nào?’
Bạn có kể câu chuyện về sự tuân thủ và khả năng tích hợp với hệ thống cũ? Hay bạn kể câu chuyện về sự kháng cự và tự do? Cả hai đều có thể là những câu chuyện thành công, nhưng chúng đòi hỏi những chiến lược hoàn toàn khác nhau.
Tôi sẽ không đưa ra một câu trả lời dễ dàng. Bởi vì điều kỳ diệu của thị trường này là nó luôn phức tạp hơn chúng ta tưởng. Nhưng tôi sẽ kết thúc bằng một câu chuyện khác. Một câu chuyện mà tôi vẫn giữ bên mình từ những ngày đầu, khi tôi còn là một sinh viên 19 tuổi ở London, mua OMG với hy vọng thay đổi thế giới.
Đừng chỉ yield farm, hãy farm sự thật.
Bởi vì trong một thế giới mà các câu chuyện bị thao túng bởi những cuộc gặp ở Washington, sự thật là tài sản khan hiếm nhất. Và tôi vẫn đang lắng nghe tiếng JPEG của mình. Nó đang kể một câu chuyện mới.